شروط متعاقدین: قصد (ج۱۳۳-۱۰-۳-۱۴۰۵)
بحث در شرط قصد در متعاقدین است و توضیح آن گذشت. قبلا اشاره کردیم برخی اشکال کردهاند که این شرط باید جزو شروط خود عقد مطرح شود نه شروط متعاقدین چون مفهوم عقد به قصد متقوم است و ما قبلا از این اشکال پاسخ دادیم و گفتیم قصد جزو شروط متعاقدین است چون منظور اصلی از اعتبار قصد که در اینجا محل بحث است اراده فعلی نسبت به مضمون منشا است نه مواردی مثل غلط و سهو. به عبارت دیگر شخص باید اراده جدی در تحقق آن مضمون را داشته باشد و لذا صرف اراده استعمالی برای تحقق مضمون عقد کافی نیست و بر همین اساس مکره در عین اینکه قصد استعمال لفظ در معنا را دارد اما چون قصد تحقق و وقوع آن را ندارد عقدش نافذ نیست. پس منظور اصلی از قصد در اینجا، این است که متعاقدین قصد ایجاد آن مضمون را داشته باشند و به عبارت دیگر اراده کرده باشند فعلیت آن مضمون را و روشن است که این انشاء و قصد قائم به عاقد است. بله اگر عاقد چنین قصدی نداشته باشد عقد هم صدق نمیکند اما چون محل تقوم این شرط عاقد است جزو شروط متعاقدین است. پس اگر چه بدون این قصد عقد محقق نمیشود اما چون محل آن عاقد است جزو شرایط متعاقدین است. بله برخی از شروط متعاقدین شرط نفوذ عقدند و بدون آنها هم عقد صدق میکند.
بله اگر منظور از قصد همان باشد که شیخ فرمود که علاوه بر اینکه شخص باید قصد وقوع مضمون عقد را داشته باشد باید قصد ادای لفظ و اراده معنا از آن هم وجود داشته باشد لذا در موارد سبق لسان یا سهو یا غلط عقد محقق نمیشود این قصد جزو شروط عقد است.
پس باید در شرط قصد تفصیل داد به اینکه اگر منظور قصد در مقابل سبق لسان یا غلط یا ساهی است جزو شروط عقد است و اگر منظور قصد ایجاد مضمون باشد جزو شروط متعاقدین است.
البته شیخ فرموده اگر شخص قصدی داشته باشد که با مدلول لفظ متناسب نباشد صحیح نیست.
نتیجه اینکه از نظر ایشان سه چیز معتبر است:
اول: قصد صدور لفظ در مقابل سبق لسان و ...
دوم: قصد تحقق و ایجاد آن مضمون.
سوم: تناسب لفظ و مضمون مقصود.
سپس فرمودند این مقدار از قصد معتبر در عقد، در فضولی و مکره هم محقق است و اینکه شهید ثانی گفته فضولی و مکره قاصد معنا نیستند منظور دیگری دارد که بعدا خواهد آمد.
مرحوم شیخ به مناسبت بحث از اعتبار قصد، کلامی از محقق تستری را در لزوم تعیین و قصد مالکین نقل کرده است که البته این بحث به بیع و ملکیت اختصاص ندارد بلکه در مثل نکاح و ... هم مطرح است. آیا تعیین زوجین در عقد نکاح لازم است؟
ما گفتیم این بحث اگر چه مهم است اما به مساله قصد که جزو شروط متعاقدین است مرتبط نیست بلکه خودش یک فصل جداگانه در ابواب عقود است که عنوان آن «من یقع العقد له و علیه» است که در آن مباحث متعددی مطرح است مثل اینکه چه کسانی اهلیت دارند که عقد برای آنها یا علیه آنها واقع شود و ... که این فصل در کلمات علماء به صورت مستقل ذکر نشده است و ما هم به مناسبت کلام شیخ در اینجا این بحث را مطرح میکنیم هر چند جای مناسبش اینجا نیست.